Việc cha mẹ qua đời là mất mát lớn đối với mỗi gia đình. Bên cạnh nỗi đau về tinh thần, nhiều gia đình còn phải giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan đến tài sản mà cha mẹ để lại. Trong thực tế, không ít trường hợp cha mẹ mất nhưng không để lại di chúc, khiến các con và người thân băn khoăn không biết phải bắt đầu từ đâu, ai được hưởng di sản, thủ tục thực hiện như thế nào và cần chuẩn bị những giấy tờ gì.
Nhiều người cho rằng khi không có di chúc thì tài sản sẽ tự động thuộc về người con trưởng hoặc người đang trực tiếp quản lý tài sản. Tuy nhiên, đây là quan điểm không đúng với quy định của pháp luật. Khi người chết không để lại di chúc hoặc di chúc không hợp pháp, việc phân chia di sản sẽ được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật trong Bộ luật Dân sự.
Vậy nếu cha mẹ mất không để lại di chúc thì phải làm sao? Ai là người có quyền hưởng di sản? Trình tự khai nhận và phân chia tài sản được thực hiện như thế nào? Hãy cùng Công Ty Luật TNHH RB Law tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Căn cứ pháp lý
Việc giải quyết thừa kế khi cha mẹ mất không để lại di chúc được điều chỉnh chủ yếu bởi các văn bản pháp luật sau:
- Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Luật Công chứng năm 2014 (được sửa đổi, bổ sung theo quy định hiện hành).
- Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành đối với trường hợp di sản là quyền sử dụng đất.
- Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
- Các văn bản pháp luật có liên quan.
Đây là cơ sở pháp lý để xác định người thừa kế, nguyên tắc chia di sản và trình tự thực hiện các thủ tục cần thiết.
Không có di chúc thì di sản được chia như thế nào?
Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, nếu cha mẹ qua đời mà không để lại di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực thì di sản sẽ được chia theo pháp luật.
Điều này có nghĩa là pháp luật sẽ xác định:
- Ai là người được hưởng di sản.
- Thứ tự ưu tiên giữa các hàng thừa kế.
- Nguyên tắc chia phần di sản.
- Trường hợp được hưởng hoặc không được hưởng thừa kế.
Việc phân chia không phụ thuộc vào việc ai đang quản lý tài sản, ai chăm sóc cha mẹ nhiều hơn hay ai là con trưởng, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định đặc biệt.
Bước đầu tiên cần làm khi cha mẹ mất không để lại di chúc
Khi phát sinh việc thừa kế, gia đình nên thực hiện từng bước một cách đầy đủ và đúng quy định để tránh phát sinh tranh chấp về sau.
Xác định thời điểm mở thừa kế
Theo Bộ luật Dân sự, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người để lại di sản qua đời.
Đây là mốc thời gian quan trọng để xác định:
- Những người còn sống và có quyền hưởng di sản.
- Khối tài sản thuộc di sản thừa kế.
- Quyền và nghĩa vụ liên quan đến việc phân chia tài sản.
Xác định di sản để lại
Không phải toàn bộ tài sản của cha mẹ đều là di sản.
Cần xác định rõ:
- Tài sản riêng của người đã mất.
- Phần tài sản của người đã mất trong khối tài sản chung của vợ chồng.
- Nghĩa vụ tài sản (nếu có) cần thực hiện trước khi chia thừa kế.
Ví dụ, nếu căn nhà là tài sản chung của cha và mẹ thì khi cha qua đời, chỉ phần tài sản thuộc quyền sở hữu của cha mới được đưa vào khối di sản để chia thừa kế.
Ai được hưởng thừa kế khi cha mẹ không để lại di chúc?
Đây là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm.
Theo quy định của Bộ luật Dân sự, người thừa kế theo pháp luật được xác định theo các hàng thừa kế.
Hàng thừa kế thứ nhất
Đây là hàng thừa kế được ưu tiên hưởng trước, bao gồm:
- Vợ hoặc chồng còn sống.
- Cha đẻ, mẹ đẻ của người chết.
- Cha nuôi, mẹ nuôi hợp pháp.
- Con đẻ.
- Con nuôi hợp pháp.
Những người trong cùng hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định riêng.
Hàng thừa kế thứ hai
Nếu không còn ai thuộc hàng thừa kế thứ nhất hoặc tất cả đều từ chối nhận di sản hay không có quyền hưởng di sản thì di sản sẽ được chia cho:
- Ông nội, bà nội.
- Ông ngoại, bà ngoại.
- Anh, chị, em ruột.
- Cháu ruột mà người chết là ông hoặc bà.
Hàng thừa kế thứ ba
Bao gồm:
- Cụ nội, cụ ngoại.
- Bác, chú, cô, cậu, dì ruột.
- Cháu ruột mà người chết là bác, chú, cô, cậu hoặc dì.
- Chắt ruột.
Việc xác định đúng hàng thừa kế là bước quan trọng để bảo đảm việc phân chia di sản đúng quy định.
Có phải con trưởng được hưởng nhiều hơn không?
Một quan niệm phổ biến trong nhiều gia đình là con trưởng sẽ được hưởng phần tài sản nhiều hơn hoặc được toàn quyền quyết định việc phân chia di sản.
Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật hiện hành, không có quy định nào mặc nhiên dành phần di sản lớn hơn cho con trưởng chỉ vì là con đầu trong gia đình.
Nếu chia thừa kế theo pháp luật, những người cùng hàng thừa kế sẽ được hưởng phần bằng nhau, trừ trường hợp các đồng thừa kế có thỏa thuận khác hoặc có căn cứ pháp lý khác làm thay đổi tỷ lệ hưởng.
Có cần tất cả người thừa kế cùng tham gia không?
Trong nhiều trường hợp, để thực hiện thủ tục khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, cần xác định đầy đủ những người có quyền hưởng thừa kế.
Việc có mặt hoặc có ý kiến của những người thừa kế liên quan giúp:
- Xác định đúng chủ thể có quyền đối với di sản.
- Hạn chế tranh chấp sau này.
- Thuận lợi cho việc sang tên tài sản.
Nếu có người ở nước ngoài hoặc không thể trực tiếp tham gia, pháp luật có cơ chế thực hiện thông qua văn bản ủy quyền hoặc các hình thức hợp pháp khác tùy từng trường hợp.
Những việc không nên làm khi cha mẹ mất không để lại di chúc
Để tránh rủi ro pháp lý, gia đình không nên:
- Tự ý bán hoặc chuyển nhượng tài sản khi chưa hoàn tất thủ tục thừa kế.
- Tự ý chiếm hữu toàn bộ di sản mà không có sự thống nhất của các đồng thừa kế.
- Tự ý thay đổi hiện trạng tài sản có giá trị lớn khi chưa xác định quyền sở hữu.
- Tin vào các quan niệm truyền thống thay cho quy định của pháp luật.
Những hành vi này có thể làm phát sinh tranh chấp, kéo dài thời gian giải quyết và ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan.
Vì sao nên thực hiện đúng thủ tục thừa kế?
Việc giải quyết đúng trình tự pháp luật mang lại nhiều lợi ích như:
- Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả người thừa kế.
- Hạn chế tranh chấp trong gia đình.
- Tạo điều kiện thuận lợi cho việc sang tên quyền sử dụng đất, nhà ở và các tài sản khác.
- Tránh các rủi ro pháp lý khi thực hiện giao dịch đối với tài sản thừa kế trong tương lai.
Trong thực tiễn, nhiều tranh chấp kéo dài nhiều năm chỉ vì các bên không xác định đúng người thừa kế hoặc tự ý phân chia tài sản mà không tuân thủ quy định của pháp luật. Do đó, việc tìm hiểu kỹ quy định và thực hiện đúng thủ tục ngay từ đầu sẽ giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và bảo vệ quyền lợi của các thành viên trong gia đình.
