Di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng thể hiện ý chí của cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi qua đời. Tuy nhiên, không phải mọi bản di chúc được lập đều mặc nhiên có giá trị pháp lý. Một trong những vấn đề được nhiều người quan tâm nhất hiện nay là hiệu lực của bản di chúc được xác định như thế nào, phát sinh vào thời điểm nào và trong trường hợp nào thì di chúc bị vô hiệu.
Việc hiểu đúng quy định về hiệu lực của di chúc sẽ giúp người lập di chúc bảo đảm nguyện vọng được thực hiện, đồng thời hạn chế tranh chấp giữa những người thừa kế.
Bài viết dưới đây của Công Ty Luật TNHH RB Law sẽ giúp bạn hiểu đầy đủ các quy định pháp luật liên quan đến hiệu lực của bản di chúc theo Bộ luật Dân sự năm 2015.
Hiệu lực của bản di chúc là gì?
Hiệu lực của bản di chúc là giá trị pháp lý của di chúc làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của những người thừa kế theo đúng nội dung mà người lập di chúc đã thể hiện.
Nói cách khác, khi di chúc có hiệu lực thì:
- Người được chỉ định trong di chúc có quyền nhận di sản.
- Người quản lý di sản phải thực hiện đúng nội dung di chúc.
- Người có nghĩa vụ tài sản của người chết phải thực hiện theo quy định pháp luật.
- Việc phân chia tài sản được ưu tiên thực hiện theo nội dung di chúc nếu di chúc hợp pháp.
Do đó, hiệu lực của di chúc là căn cứ quan trọng để xác định việc chia thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật.
Thời điểm bản di chúc có hiệu lực
Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức là thời điểm người lập di chúc qua đời.
Điều này có nghĩa:
- Trong khi người lập di chúc còn sống, di chúc chưa phát sinh hiệu lực.
- Người lập di chúc hoàn toàn có quyền sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào.
- Chỉ khi người lập di chúc chết thì nội dung của di chúc mới được xem xét để thực hiện.
Ví dụ:
Ông A lập di chúc năm 2020 để lại toàn bộ căn nhà cho con gái.
Năm 2024 ông A sửa đổi di chúc, chia căn nhà cho cả hai người con.
Năm 2026 ông A qua đời.
Khi đó, chỉ bản di chúc lập năm 2024 có hiệu lực nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định pháp luật.
Điều kiện để bản di chúc có hiệu lực
Không phải mọi bản di chúc đều có giá trị pháp lý. Một bản di chúc chỉ phát sinh hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau.
Người lập di chúc có năng lực hành vi dân sự
Người lập di chúc phải:
- Minh mẫn.
- Sáng suốt.
- Không bị lừa dối.
- Không bị cưỡng ép.
- Không bị đe dọa khi lập di chúc.
Nếu tại thời điểm lập di chúc người lập không nhận thức được hành vi của mình thì di chúc có thể bị tuyên vô hiệu.
Nội dung di chúc không trái pháp luật
Di chúc không được:
- Vi phạm điều cấm của luật.
- Trái đạo đức xã hội.
- Định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình.
Ví dụ:
Cha lập di chúc để lại toàn bộ tài sản chung của vợ chồng cho con mà không có quyền định đoạt phần tài sản của người vợ thì phần vượt quá quyền sở hữu sẽ không có hiệu lực.
Hình thức di chúc đúng quy định
Di chúc có thể được lập dưới các hình thức:
- Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng.
- Di chúc bằng văn bản có người làm chứng.
- Di chúc có công chứng.
- Di chúc có chứng thực.
- Di chúc bằng miệng trong trường hợp đặc biệt.
Nếu hình thức không đáp ứng quy định của pháp luật thì di chúc có thể bị vô hiệu.
Những trường hợp di chúc không có hiệu lực
Một số trường hợp phổ biến làm mất hiệu lực của di chúc gồm:
Người thừa kế chết trước người lập di chúc
Nếu người được chỉ định hưởng di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di sản dành cho người đó sẽ không còn hiệu lực.
Cơ quan, tổ chức được hưởng di sản không còn tồn tại
Ví dụ:
Ông B để lại tài sản cho một quỹ từ thiện.
Đến thời điểm ông B qua đời, quỹ này đã giải thể.
Phần di chúc liên quan đến quỹ sẽ không còn hiệu lực.
Tài sản để lại không còn
Nếu tài sản ghi trong di chúc:
- Đã bán.
- Đã tặng cho.
- Đã bị tiêu hủy.
- Không còn tồn tại.
Thì phần di chúc liên quan đến tài sản đó sẽ không có hiệu lực.
Di chúc bị tuyên vô hiệu
Tòa án có quyền tuyên di chúc vô hiệu nếu:
- Người lập di chúc không minh mẫn.
- Có hành vi ép buộc.
- Có hành vi giả mạo.
- Không đúng hình thức luật định.
- Nội dung trái pháp luật.
Di chúc có hiệu lực một phần
Trong nhiều trường hợp, chỉ một phần nội dung di chúc vô hiệu.
Ví dụ:
Ông A có:
- Một căn nhà thuộc sở hữu riêng.
- Một căn nhà là tài sản chung với vợ.
Ông lập di chúc để lại cả hai căn nhà cho con.
Khi ông mất:
- Phần căn nhà thuộc sở hữu riêng vẫn có hiệu lực.
- Phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người vợ không có hiệu lực.
Như vậy, phần hợp pháp của di chúc vẫn được thực hiện.
Người lập di chúc có quyền sửa đổi trước khi di chúc có hiệu lực
Do di chúc chỉ phát sinh hiệu lực sau khi người lập qua đời nên trong suốt thời gian còn sống họ có quyền:
- Thay đổi người hưởng di sản.
- Bổ sung tài sản.
- Loại bỏ người thừa kế.
- Thay đổi tỷ lệ phân chia.
- Hủy bỏ toàn bộ di chúc.
Nếu có nhiều bản di chúc thì bản lập sau cùng hợp pháp sẽ được ưu tiên áp dụng.
Khi nào phải chia thừa kế theo pháp luật?
Việc chia thừa kế theo pháp luật sẽ được áp dụng khi:
- Không có di chúc.
- Di chúc vô hiệu toàn bộ.
- Người thừa kế theo di chúc không còn.
- Tài sản không được định đoạt trong di chúc.
- Người được chỉ định từ chối nhận di sản.
Lúc này di sản sẽ được chia theo hàng thừa kế theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Những người vẫn được hưởng di sản dù không có tên trong di chúc
Pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một số chủ thể đặc biệt, bao gồm:
- Con chưa thành niên.
- Cha mẹ của người chết.
- Vợ hoặc chồng.
- Con thành niên nhưng không có khả năng lao động.
Nếu thuộc trường hợp luật định, họ vẫn có thể được hưởng một phần di sản dù nội dung di chúc không đề cập.
Có cần công chứng để di chúc có hiệu lực không?
Đây là câu hỏi rất nhiều người quan tâm.
Câu trả lời là không bắt buộc trong mọi trường hợp.
Di chúc viết tay vẫn có thể hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về:
- Chủ thể.
- Nội dung.
- Hình thức.
Tuy nhiên, việc công chứng hoặc chứng thực sẽ giúp:
- Hạn chế tranh chấp.
- Tăng giá trị chứng minh.
- Giảm nguy cơ bị yêu cầu tuyên vô hiệu.
Đối với tài sản có giá trị lớn như nhà đất, doanh nghiệp hoặc cổ phần, việc công chứng di chúc luôn là lựa chọn an toàn.
Những lưu ý để bản di chúc có hiệu lực cao
Để hạn chế tranh chấp sau này, người lập di chúc nên:
- Ghi đầy đủ thông tin cá nhân.
- Xác định rõ tài sản để lại.
- Xác định đúng người hưởng di sản.
- Ghi rõ tỷ lệ phân chia.
- Chỉ định người quản lý di sản nếu cần.
- Ký hoặc điểm chỉ đầy đủ.
- Nên lập tại tổ chức hành nghề công chứng.
- Thường xuyên cập nhật khi tài sản hoặc hoàn cảnh gia đình thay đổi.
Vai trò của luật sư trong việc lập di chúc
Việc có luật sư hỗ trợ sẽ giúp:
- Kiểm tra tính hợp pháp của tài sản.
- Soạn thảo nội dung đúng quy định.
- Bảo đảm ý chí của người lập được thể hiện rõ ràng.
- Hạn chế tối đa nguy cơ di chúc bị vô hiệu.
- Tư vấn phương án phân chia tài sản phù hợp.
Đặc biệt đối với các trường hợp có nhiều tài sản, nhiều người thừa kế hoặc tài sản liên quan đến doanh nghiệp, đất đai, yếu tố nước ngoài thì sự hỗ trợ của luật sư là rất cần thiết.
Hiệu lực của bản di chúc là yếu tố quyết định việc ý chí của người để lại tài sản có được pháp luật công nhận và thực hiện hay không. Theo quy định hiện hành, di chúc chỉ phát sinh hiệu lực từ thời điểm người lập di chúc qua đời và phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung cũng như hình thức.
Để bảo đảm quyền lợi của bản thân và gia đình, người dân nên chủ động lập di chúc đúng quy định, đồng thời tham khảo ý kiến của luật sư khi cần thiết nhằm phòng ngừa tranh chấp về thừa kế trong tương lai.
Nếu bạn cần tư vấn về lập di chúc, kiểm tra hiệu lực của di chúc hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế, Công Ty Luật TNHH RB Law luôn sẵn sàng đồng hành, cung cấp giải pháp pháp lý nhanh chóng, chính xác và hiệu quả.
