Trong cuộc sống, không phải lúc nào một người cũng có đủ thời gian và điều kiện để lập di chúc bằng văn bản. Có những trường hợp tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng như tai nạn, bệnh nặng hoặc thiên tai khiến người để lại tài sản chỉ có thể thể hiện ý chí cuối cùng bằng lời nói. Khi đó, pháp luật cho phép lập di chúc miệng.
Tuy nhiên, không phải mọi lời trăn trối đều được xem là di chúc hợp pháp. Vậy di chúc miệng hợp pháp khi nào? Điều kiện nào để di chúc miệng có giá trị pháp lý? Nếu không đáp ứng đúng quy định thì hậu quả pháp lý ra sao?
Trong bài viết dưới đây, Công Ty Luật TNHH RB Law sẽ phân tích chi tiết các quy định mới nhất của pháp luật Việt Nam liên quan đến di chúc miệng.
Di chúc miệng là gì?
Di chúc miệng là hình thức người để lại tài sản thể hiện ý chí của mình bằng lời nói trước khi chết nhằm định đoạt tài sản cho người khác sau khi qua đời.
Khác với di chúc bằng văn bản, di chúc miệng không được ghi nhận trực tiếp dưới dạng giấy tờ do chính người lập thực hiện mà được xác nhận thông qua người làm chứng.
Pháp luật chỉ cho phép áp dụng hình thức này trong những trường hợp đặc biệt khi người lập di chúc không thể lập di chúc bằng văn bản.
Căn cứ pháp lý về di chúc miệng
Các quy định liên quan đến di chúc miệng hiện nay được điều chỉnh chủ yếu bởi:
- Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.
- Quy định của pháp luật về công chứng, chứng thực.
Trong đó Điều 629 và Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cụ thể về điều kiện để di chúc miệng được công nhận hợp pháp.
Di chúc miệng hợp pháp khi nào?
Theo quy định của pháp luật, di chúc miệng chỉ hợp pháp khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hoàn cảnh lập di chúc, người làm chứng và thủ tục xác nhận.
Điều kiện thứ nhất: Tính mạng người lập di chúc bị đe dọa
Đây là điều kiện tiên quyết.
Người lập di chúc chỉ được lập di chúc miệng khi:
- Đang trong tình trạng nguy kịch.
- Bị bệnh nặng.
- Gặp tai nạn nghiêm trọng.
- Có nguy cơ tử vong cao.
- Không thể lập di chúc bằng văn bản.
Ví dụ:
- Người bị tai nạn giao thông nặng đang cấp cứu.
- Người mắc bệnh hiểm nghèo ở giai đoạn cuối.
- Người gặp thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn bất ngờ.
Nếu người đó hoàn toàn có khả năng lập di chúc bằng văn bản nhưng lại chỉ nói miệng thì rất dễ phát sinh tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc.
Điều kiện thứ hai: Phải có ít nhất hai người làm chứng
Khi lập di chúc miệng phải có ít nhất hai người làm chứng cùng nghe trực tiếp nội dung di chúc.
Những người này có trách nhiệm:
- Ghi nhận đầy đủ nội dung di chúc.
- Xác nhận ý chí của người lập.
- Ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản ghi chép.
Nếu chỉ có một người nghe hoặc không có người làm chứng thì di chúc miệng thường không được công nhận.
Ai không được làm chứng cho di chúc miệng?
Không phải ai cũng được làm chứng.
Theo quy định của pháp luật, các đối tượng sau không được làm chứng:
Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật
Ví dụ:
- Con ruột.
- Vợ hoặc chồng.
- Cha mẹ.
- Người được hưởng tài sản theo nội dung di chúc.
Những người này có quyền lợi liên quan nên không được làm chứng.
Người có quyền và nghĩa vụ tài sản liên quan
Ví dụ:
- Người đang tranh chấp tài sản.
- Người quản lý tài sản.
- Người có nghĩa vụ thanh toán nợ.
Người chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự
Bao gồm:
- Người dưới 18 tuổi.
- Người mất năng lực hành vi dân sự.
- Người gặp khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi.
Thủ tục xác nhận di chúc miệng
Sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải thực hiện các bước sau:
Bước 1: Ghi chép lại nội dung di chúc
Người làm chứng phải ghi lại đầy đủ:
- Họ tên người lập di chúc.
- Thời gian lập di chúc.
- Địa điểm lập di chúc.
- Nội dung để lại tài sản.
- Người được hưởng di sản.
Việc ghi chép phải trung thực, chính xác.
Bước 2: Ký tên hoặc điểm chỉ
Sau khi ghi chép xong:
- Các nhân chứng cùng ký tên.
- Hoặc điểm chỉ xác nhận.
Đây là căn cứ chứng minh nội dung di chúc.
Bước 3: Công chứng hoặc chứng thực
Trong thời hạn luật định, văn bản ghi nhận di chúc miệng phải được:
- Công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng;
hoặc - Chứng thực tại cơ quan có thẩm quyền.
Nếu không thực hiện đúng thủ tục này thì di chúc có thể không được công nhận.
Di chúc miệng có hiệu lực từ khi nào?
Giống như các loại di chúc khác, di chúc miệng chỉ phát sinh hiệu lực khi:
- Người lập di chúc chết.
Trong thời gian người lập di chúc còn sống:
- Có quyền sửa đổi.
- Có quyền bổ sung.
- Có quyền hủy bỏ.
Ý chí cuối cùng của người lập di chúc luôn được ưu tiên áp dụng.
Trường hợp nào di chúc miệng không còn giá trị?
Đây là điểm mà nhiều người chưa biết.
Theo quy định của Bộ luật Dân sự, nếu sau khi lập di chúc miệng mà:
- Người lập di chúc vẫn còn sống.
- Minh mẫn, sáng suốt.
- Có khả năng lập di chúc bằng văn bản.
Sau thời gian luật định, di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.
Lý do là pháp luật xem đây chỉ là giải pháp tình thế trong hoàn cảnh khẩn cấp.
Khi người lập di chúc đã phục hồi sức khỏe, họ hoàn toàn có thể lập di chúc bằng văn bản để thay thế.
Những trường hợp di chúc miệng bị vô hiệu
Di chúc miệng có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
Không đủ hai người làm chứng
Nếu chỉ có một người nghe hoặc xác nhận thì không đáp ứng điều kiện pháp luật.
Người làm chứng không đủ điều kiện
Ví dụ:
- Người được hưởng tài sản.
- Người chưa đủ tuổi.
- Người mất năng lực hành vi dân sự.
Không được ghi chép lại
Nhiều trường hợp chỉ truyền miệng với nhau mà không có văn bản xác nhận.
Khi xảy ra tranh chấp sẽ rất khó chứng minh.
Không được công chứng hoặc chứng thực
Nếu bỏ qua bước xác nhận theo quy định thì giá trị pháp lý của di chúc sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Người lập di chúc không minh mẫn
Ví dụ:
- Hôn mê.
- Mất ý thức.
- Không nhận thức được hành vi.
Khi đó di chúc sẽ không được công nhận.
Bị cưỡng ép hoặc lừa dối
Nếu chứng minh được người lập di chúc:
- Bị ép buộc.
- Bị đe dọa.
- Bị lừa dối.
thì di chúc miệng vô hiệu.
Giá trị pháp lý của di chúc miệng và di chúc bằng văn bản
Nhiều người cho rằng di chúc miệng có giá trị thấp hơn di chúc bằng văn bản.
Thực tế:
Nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định pháp luật thì di chúc miệng có giá trị pháp lý tương đương.
Tuy nhiên trên thực tế:
- Khó chứng minh hơn.
- Dễ phát sinh tranh chấp hơn.
- Dễ bị yêu cầu tuyên vô hiệu hơn.
Do đó, khi có điều kiện, người dân nên lựa chọn lập di chúc bằng văn bản có công chứng để đảm bảo an toàn pháp lý.
Có nên chỉ dựa vào di chúc miệng hay không?
Câu trả lời là không nên.
Di chúc miệng chỉ là giải pháp trong trường hợp khẩn cấp.
Nếu có đủ thời gian và điều kiện, người dân nên:
- Lập di chúc bằng văn bản.
- Công chứng tại văn phòng công chứng.
- Xác định rõ tài sản.
- Xác định rõ người hưởng thừa kế.
Điều này giúp hạn chế tối đa tranh chấp sau này.
Một số tranh chấp thường gặp liên quan đến di chúc miệng
Trong thực tiễn xét xử, các tranh chấp phổ biến gồm:
- Tranh chấp về việc có hay không tồn tại di chúc miệng.
- Tranh chấp về nội dung di chúc.
- Tranh chấp về tư cách người làm chứng.
- Tranh chấp về tình trạng sức khỏe của người lập di chúc.
- Tranh chấp về thủ tục công chứng, chứng thực.
Đây là những vụ việc thường kéo dài và đòi hỏi phải thu thập nhiều chứng cứ để chứng minh.
Dịch vụ tư vấn thừa kế và di chúc tại Công Ty Luật TNHH RB Law
Việc xác định một di chúc miệng có hợp pháp hay không cần căn cứ vào nhiều yếu tố pháp lý và chứng cứ thực tế.
Công Ty Luật TNHH RB Law cung cấp các dịch vụ:
- Tư vấn lập di chúc hợp pháp.
- Soạn thảo di chúc bằng văn bản.
- Tư vấn hiệu lực của di chúc miệng.
- Kiểm tra tính hợp pháp của di chúc.
- Tư vấn khai nhận di sản thừa kế.
- Giải quyết tranh chấp thừa kế tại Tòa án.
- Đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực dân sự và thừa kế, RB Law luôn sẵn sàng hỗ trợ khách hàng xử lý các vấn đề pháp lý liên quan đến di sản một cách hiệu quả và đúng quy định pháp luật.
Câu hỏi Di chúc miệng hợp pháp khi nào? là vấn đề được rất nhiều người quan tâm khi xảy ra những tình huống khẩn cấp liên quan đến tính mạng của người để lại tài sản. Theo quy định hiện hành, di chúc miệng chỉ được công nhận khi người lập di chúc đang trong tình trạng đặc biệt, có ít nhất hai người làm chứng, được ghi chép lại và thực hiện đúng thủ tục pháp luật.
Để hạn chế rủi ro và tranh chấp thừa kế, người dân nên chủ động lập di chúc bằng văn bản và công chứng khi có điều kiện. Nếu cần tư vấn chi tiết về hiệu lực của di chúc hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế, hãy liên hệ Công Ty Luật TNHH RB Law để được luật sư hỗ trợ kịp thời và chuyên nghiệp.
