Trong thực tế, không phải ai cũng có đủ thời gian hoặc điều kiện để lập di chúc bằng văn bản trước khi qua đời. Có nhiều trường hợp người để lại tài sản rơi vào tình trạng nguy kịch do tai nạn, bệnh nặng hoặc thiên tai và chỉ có thể bày tỏ nguyện vọng cuối cùng bằng lời nói. Khi đó, pháp luật Việt Nam cho phép lập di chúc bằng miệng (hay còn gọi là di chúc miệng) trong những trường hợp đặc biệt.
Vậy di chúc bằng miệng là gì, khi nào được pháp luật công nhận và cần đáp ứng những điều kiện nào để có hiệu lực? Nếu không tuân thủ đúng quy định thì hậu quả pháp lý ra sao?
Trong bài viết dưới đây, Công Ty Luật TNHH RB Law sẽ giúp bạn hiểu đầy đủ các quy định pháp luật hiện hành về di chúc bằng miệng.
Di chúc bằng miệng là gì?
Di chúc bằng miệng là việc một cá nhân thể hiện ý chí cuối cùng của mình bằng lời nói để định đoạt tài sản cho người khác sau khi chết trong trường hợp không thể lập di chúc bằng văn bản.
Đây là một hình thức di chúc được pháp luật Việt Nam thừa nhận, nhưng chỉ áp dụng trong những hoàn cảnh đặc biệt khi người lập di chúc đang bị đe dọa nghiêm trọng về tính mạng và không còn điều kiện lập văn bản.
Nói cách khác, di chúc bằng miệng không phải là hình thức lập di chúc phổ biến mà chỉ là giải pháp mang tính khẩn cấp nhằm bảo đảm quyền định đoạt tài sản của cá nhân.
Căn cứ pháp lý về di chúc bằng miệng
Các quy định liên quan đến di chúc bằng miệng hiện nay chủ yếu được quy định trong:
- Bộ luật Dân sự năm 2015;
- Luật Công chứng;
- Các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.
Theo Điều 629 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc miệng chỉ được lập khi người để lại di sản không thể lập di chúc bằng văn bản do tính mạng bị cái chết đe dọa.
Khi nào được lập di chúc bằng miệng?
Không phải bất cứ ai cũng có thể lựa chọn lập di chúc bằng miệng.
Hình thức này chỉ được áp dụng khi đáp ứng các điều kiện sau:
- Người lập di chúc đang trong tình trạng nguy kịch.
- Tính mạng bị đe dọa nghiêm trọng.
- Không còn đủ thời gian hoặc điều kiện lập di chúc bằng văn bản.
- Ý chí được thể hiện hoàn toàn tự nguyện.
Ví dụ:
- Người bị tai nạn giao thông nghiêm trọng đang cấp cứu.
- Người mắc bệnh hiểm nghèo ở giai đoạn cuối.
- Người gặp thiên tai, hỏa hoạn hoặc thảm họa khiến không thể lập văn bản.
Nếu người lập di chúc vẫn hoàn toàn khỏe mạnh và có đủ điều kiện lập di chúc bằng văn bản nhưng chỉ nói miệng thì lời nói đó có thể không được công nhận là di chúc hợp pháp.
Điều kiện để di chúc bằng miệng có hiệu lực
Để được pháp luật công nhận, di chúc bằng miệng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Dân sự.
- Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt
Tại thời điểm nói lời trăn trối, người lập di chúc phải:
- Nhận thức rõ hành vi của mình.
- Làm chủ được ý chí.
- Không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
Nếu người lập di chúc bị mất ý thức hoặc không còn khả năng nhận thức thì nội dung được cho là di chúc sẽ không có giá trị pháp lý.
- Có ít nhất hai người làm chứng
Di chúc bằng miệng phải được ít nhất hai người làm chứng trực tiếp nghe thấy.
Những người làm chứng có trách nhiệm:
- Ghi nhận chính xác nội dung di chúc.
- Xác nhận ý chí của người lập.
- Ký tên hoặc điểm chỉ vào văn bản ghi chép.
Đây là điều kiện bắt buộc nhằm bảo đảm tính khách quan của di chúc.
- Nội dung phải được ghi chép lại
Ngay sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép đầy đủ các nội dung như:
- Họ tên người lập di chúc.
- Thời gian, địa điểm lập di chúc.
- Nội dung định đoạt tài sản.
- Người được hưởng di sản.
- Các nghĩa vụ (nếu có).
Việc ghi chép càng rõ ràng thì càng hạn chế được tranh chấp sau này.
- Được công chứng hoặc chứng thực theo quy định
Sau khi ghi chép, văn bản ghi nhận di chúc bằng miệng phải được thực hiện công chứng hoặc chứng thực theo thời hạn luật định.
Đây là căn cứ quan trọng để bảo đảm giá trị pháp lý của di chúc.
Ai không được làm chứng cho di chúc bằng miệng?
Để bảo đảm tính khách quan, pháp luật quy định một số đối tượng không được làm chứng, bao gồm:
- Người được hưởng di sản theo di chúc.
- Người thừa kế theo pháp luật.
- Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc.
- Người chưa thành niên.
- Người mất năng lực hành vi dân sự.
- Người gặp khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi.
Nếu người làm chứng thuộc các trường hợp trên thì di chúc có thể bị tuyên vô hiệu.
Di chúc bằng miệng có giá trị pháp lý như thế nào?
Nhiều người cho rằng di chúc bằng miệng có giá trị thấp hơn di chúc bằng văn bản. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung và thủ tục thì di chúc bằng miệng có giá trị pháp lý tương đương với di chúc bằng văn bản.
Dù vậy, trên thực tế, loại di chúc này thường dễ phát sinh tranh chấp hơn do việc chứng minh ý chí của người lập phụ thuộc nhiều vào lời khai của người làm chứng và các tài liệu xác nhận.
Khi nào di chúc bằng miệng không còn hiệu lực?
Di chúc bằng miệng chỉ mang tính chất tạm thời trong trường hợp khẩn cấp.
Nếu sau khi lập di chúc:
- Người lập vẫn còn sống;
- Sức khỏe hồi phục;
- Minh mẫn, sáng suốt;
- Có khả năng lập di chúc bằng văn bản;
thì sau thời gian luật định, di chúc bằng miệng sẽ không còn giá trị pháp lý.
Khi đó, nếu muốn tiếp tục định đoạt tài sản, người lập nên lập di chúc bằng văn bản để bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan.
Những trường hợp di chúc bằng miệng bị vô hiệu
Trong thực tiễn, Tòa án có thể tuyên vô hiệu di chúc bằng miệng nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
- Không đủ hai người làm chứng.
- Người làm chứng không đủ điều kiện theo luật.
- Không ghi chép lại nội dung di chúc.
- Không thực hiện công chứng hoặc chứng thực theo quy định.
- Người lập di chúc không minh mẫn.
- Người lập bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
- Nội dung di chúc trái pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội.
Khi di chúc bị tuyên vô hiệu, việc phân chia di sản sẽ được thực hiện theo quy định về thừa kế theo pháp luật, trừ trường hợp có một bản di chúc hợp pháp khác.
Có nên lập di chúc bằng miệng không?
Di chúc bằng miệng chỉ nên được sử dụng trong trường hợp bất khả kháng. Nếu có đủ điều kiện, người dân nên ưu tiên lập di chúc bằng văn bản, đặc biệt là di chúc có công chứng hoặc chứng thực.
Những lợi ích của việc lập di chúc bằng văn bản gồm:
- Dễ chứng minh tính hợp pháp.
- Hạn chế tranh chấp giữa các đồng thừa kế.
- Nội dung rõ ràng, cụ thể.
- Được cơ quan có thẩm quyền xác nhận.
- Thuận lợi trong quá trình khai nhận và phân chia di sản.
Đối với các tài sản có giá trị lớn như quyền sử dụng đất, nhà ở, cổ phần doanh nghiệp hoặc tài sản chung của vợ chồng, việc lập di chúc bằng văn bản là lựa chọn an toàn hơn.
Những lưu ý quan trọng khi lập di chúc bằng miệng
Để hạn chế tranh chấp, người lập và người làm chứng cần lưu ý:
- Chỉ lập di chúc bằng miệng trong trường hợp thật sự cần thiết.
- Có ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện.
- Ghi chép đầy đủ, chính xác nội dung di chúc ngay sau khi người lập thể hiện ý chí.
- Thực hiện công chứng hoặc chứng thực theo quy định.
- Lưu giữ văn bản ghi nhận di chúc cẩn thận để làm căn cứ khi giải quyết thừa kế.
Dịch vụ tư vấn lập di chúc và giải quyết tranh chấp thừa kế tại Công Ty Luật TNHH RB Law
Việc xác định một di chúc bằng miệng có hợp pháp hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố pháp lý và chứng cứ thực tế. Nếu không được tư vấn đúng từ đầu, các tranh chấp về thừa kế có thể kéo dài nhiều năm, ảnh hưởng đến quyền lợi của các thành viên trong gia đình.
Công Ty Luật TNHH RB Law cung cấp các dịch vụ:
- Tư vấn điều kiện để di chúc hợp pháp.
- Soạn thảo di chúc bằng văn bản.
- Tư vấn hiệu lực của di chúc bằng miệng.
- Kiểm tra tính hợp pháp của di chúc.
- Hỗ trợ khai nhận và phân chia di sản.
- Giải quyết tranh chấp thừa kế.
- Đại diện khách hàng tham gia tố tụng tại Tòa án.
Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực dân sự và thừa kế, RB Law cam kết mang đến giải pháp pháp lý nhanh chóng, chính xác và bảo vệ tối đa quyền, lợi ích hợp pháp của khách hàng.
Hiểu đúng Di chúc bằng miệng là gì? sẽ giúp người dân bảo vệ tốt hơn quyền định đoạt tài sản của mình trong những tình huống khẩn cấp. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc bằng miệng chỉ được công nhận khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hoàn cảnh lập di chúc, người làm chứng, nội dung và thủ tục xác nhận.
Để hạn chế rủi ro và tránh những tranh chấp phát sinh sau này, người dân nên chủ động lập di chúc bằng văn bản khi có điều kiện. Nếu cần tư vấn về lập di chúc, khai nhận di sản hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế, hãy liên hệ Công Ty Luật TNHH RB Law để được đội ngũ luật sư hỗ trợ tận tình và đúng quy định pháp luật.
