Trong thực tế, nhiều người cho rằng khi lập di chúc thì người để lại tài sản có toàn quyền quyết định ai được hưởng, ai không được hưởng di sản. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam không hoàn toàn quy định như vậy. Để bảo vệ quyền và lợi ích của một số đối tượng đặc biệt trong gia đình, Bộ luật Dân sự đã quy định về người được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc.
Đây là quy định mang tính nhân văn, nhằm đảm bảo những người thân thuộc diện yếu thế hoặc có mối quan hệ đặc biệt với người đã mất vẫn có điều kiện ổn định cuộc sống, ngay cả khi họ không được nhắc đến trong di chúc hoặc chỉ được để lại một phần tài sản rất nhỏ.
Vậy ai được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào di chúc, điều kiện để được hưởng là gì và mức hưởng được xác định như thế nào? Hãy cùng Công Ty Luật TNHH RB Law tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.
Căn cứ pháp lý
Các quy định liên quan đến người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc được điều chỉnh chủ yếu bởi:
- Bộ luật Dân sự năm 2015.
- Các văn bản hướng dẫn thi hành có liên quan.
- Quy định của pháp luật về công chứng, chứng thực và tố tụng dân sự trong trường hợp phát sinh tranh chấp.
Đặc biệt, Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015 là căn cứ pháp lý quan trọng quy định về đối tượng được hưởng phần di sản không phụ thuộc vào nội dung của di chúc.
Thừa kế theo di chúc là gì?
Thừa kế theo di chúc là việc phân chia tài sản của người đã chết theo đúng ý chí được thể hiện trong di chúc hợp pháp.
Người lập di chúc có quyền:
- Chỉ định người hưởng di sản.
- Truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
- Phân chia tài sản theo tỷ lệ mong muốn.
- Giao nghĩa vụ cho người được hưởng di sản.
- Chỉ định người quản lý di sản.
Tuy nhiên, quyền định đoạt này vẫn bị giới hạn bởi quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Người được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào di chúc là ai?
Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, dù người chết không để lại tài sản cho họ hoặc chỉ để lại rất ít thì các đối tượng sau đây vẫn có quyền hưởng một phần di sản.
- Con chưa thành niên
Đây là nhóm đối tượng được pháp luật ưu tiên bảo vệ.
Con chưa đủ 18 tuổi thường chưa có khả năng tự lao động hoặc chưa có nguồn thu nhập ổn định. Vì vậy, nếu cha hoặc mẹ qua đời thì dù trong di chúc không nhắc đến họ, các con chưa thành niên vẫn được hưởng phần di sản theo quy định của pháp luật.
Quy định này nhằm bảo đảm điều kiện học tập, sinh hoạt và phát triển của trẻ em.
- Cha mẹ của người để lại di sản
Cha mẹ là người có quan hệ huyết thống trực tiếp với người để lại di sản.
Trong trường hợp người con lập di chúc không để lại tài sản cho cha hoặc mẹ thì pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của họ nếu thuộc trường hợp quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự.
Điều này phản ánh truyền thống hiếu kính của gia đình Việt Nam cũng như trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ.
- Vợ hoặc chồng của người chết
Quan hệ hôn nhân hợp pháp được pháp luật bảo vệ.
Do đó, nếu người chồng hoặc người vợ lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người khác mà không dành phần di sản nào cho người còn sống thì trong nhiều trường hợp, người còn lại vẫn được hưởng phần thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Tuy nhiên, việc hưởng di sản còn phụ thuộc vào việc xác định tài sản chung, tài sản riêng và nghĩa vụ tài sản của người chết.
- Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động
Không phải mọi người con đã đủ 18 tuổi đều mất quyền được pháp luật bảo vệ.
Nếu người con đã thành niên nhưng thuộc trường hợp:
- Bị khuyết tật nặng.
- Mất khả năng lao động.
- Không có khả năng tự nuôi sống bản thân.
thì vẫn thuộc nhóm người được hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Đây là quy định nhằm bảo đảm quyền lợi cho những người yếu thế trong xã hội.
Vì sao pháp luật lại quy định như vậy?
Quyền lập di chúc là quyền dân sự quan trọng của mỗi cá nhân.
Tuy nhiên, nếu trao quyền tuyệt đối cho người lập di chúc thì có thể dẫn đến nhiều trường hợp bất công, chẳng hạn:
- Cha mẹ già không có tài sản để sinh sống.
- Con nhỏ không có điều kiện học tập.
- Người khuyết tật mất nguồn bảo đảm cuộc sống.
- Vợ hoặc chồng bị bỏ lại mà không có nơi nương tựa.
Do đó, pháp luật cân bằng giữa quyền định đoạt tài sản của người lập di chúc và trách nhiệm đối với những người thân thích cần được bảo vệ.
Đây cũng là lý do quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc luôn được duy trì trong pháp luật dân sự Việt Nam.
Người lập di chúc có được truất quyền những người này không?
Đây là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm.
Câu trả lời là:
Người lập di chúc vẫn có quyền ghi rõ trong di chúc rằng không cho một số người hưởng di sản.
Tuy nhiên, nếu người đó thuộc nhóm được pháp luật bảo vệ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự thì việc truất quyền hưởng di sản sẽ không làm mất hoàn toàn quyền được hưởng của họ.
Nói cách khác, dù trong di chúc ghi không để lại tài sản cho con chưa thành niên hoặc không cho vợ hưởng di sản, thì nếu đáp ứng đủ điều kiện luật định, những người này vẫn được hưởng phần di sản bắt buộc.
Đây là điểm khác biệt rất quan trọng giữa quyền lập di chúc và quy định về bảo vệ quyền lợi của người thừa kế bắt buộc.
Người hưởng thừa kế không phụ thuộc vào di chúc có phải lúc nào cũng được hưởng?
Câu trả lời là không.
Mặc dù pháp luật dành cơ chế bảo vệ đặc biệt, nhưng người thuộc diện được hưởng vẫn phải đáp ứng các điều kiện theo quy định.
Ngoài ra, trong một số trường hợp như từ chối nhận di sản hoặc thuộc diện không có quyền hưởng di sản theo quy định của pháp luật, họ sẽ không được nhận phần di sản bắt buộc.
Các điều kiện cụ thể, mức hưởng và những trường hợp ngoại lệ sẽ được phân tích chi tiết ở phần tiếp theo của bài viết.
Ý nghĩa của quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào di chúc
Quy định này mang nhiều ý nghĩa quan trọng trong thực tiễn:
- Bảo vệ quyền lợi của những người yếu thế trong gia đình.
- Hạn chế tranh chấp phát sinh khi chia di sản.
- Bảo đảm sự công bằng giữa quyền định đoạt tài sản và nghĩa vụ đối với người thân.
- Góp phần giữ gìn đạo đức, truyền thống chăm sóc cha mẹ, vợ chồng và con cái.
- Tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để Tòa án giải quyết các vụ án tranh chấp về thừa kế.
Trong thực tế, rất nhiều vụ kiện về thừa kế đều liên quan đến việc xác định ai là người được hưởng phần di sản không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Việc hiểu đúng quy định sẽ giúp các bên bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời hạn chế các tranh chấp kéo dài.
